TUYÊN NGÔN THƯ VIỆN TRƯỜNG HỌC IFLA-UNESCO 2025
Tầm nhìn
Chương trình thư viện trường học¹ cải thiện và nâng cao hoạt động dạy và học cho toàn thể cộng đồng nhà trường thông qua đội ngũ chuyên môn và nhân viên thư viện trường học có trình độ, các bộ sưu tập tài liệu vật lý và kỹ thuật số, không gian và trang thiết bị, các dịch vụ và hoạt động.
Trong bối cảnh thông tin không ngừng biến đổi, với các công nghệ mới nổi tạo ra cả những cơ hội và thách thức mới, vai trò của thư viện trường học trong việc tích cực hợp tác phát triển năng lực đọc viết và hiểu biết, tư duy phản biện, khả năng sáng tạo và tư cách công dân toàn cầu trong một nền giáo dục hòa nhập và công bằng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.
Sứ mệnh và Mục tiêu
Chương trình thư viện trường học và đội ngũ chuyên môn thư viện trường học có trình độ tập trung vào sự phát triển của học sinh bằng cách cung cấp khả năng tiếp cận công bằng với các trải nghiệm học tập và nguồn tài nguyên thông qua những không gian học tập dễ tiếp cận, thân thiện và hòa nhập. Những không gian này giúp tất cả thành viên của cộng đồng nhà trường trở thành những người có tư duy phản biện, những độc giả hiệu quả, và những người sử dụng, đánh giá cũng như sáng tạo thông tin có trách nhiệm dưới nhiều định dạng khác nhau.
Phải bảo đảm quyền tiếp cận công bằng đối với các môi trường thư viện trường học² — từ giáo dục mầm non, tiểu học đến trung học — các nguồn tài nguyên và những cơ hội giảng dạy được phân hóa phù hợp với nhu cầu và năng lực của tất cả người học, bất kể tuổi tác, chủng tộc, giới tính, tôn giáo, xu hướng tính dục hoặc bản dạng, tình trạng khuyết tật, quốc tịch, ngôn ngữ hay địa vị nghề nghiệp, kinh tế, văn hóa hoặc xã hội.
Phải cung cấp khả năng tiếp cận đặc thù cho những người không thể sử dụng các dịch vụ và tài liệu thư viện phổ thông.
Quyền tiếp cận các dịch vụ và bộ sưu tập của chương trình thư viện trường học phải dựa trên Tuyên ngôn Quốc tế về Nhân quyền của Liên Hợp Quốc, Công ước của Liên Hợp Quốc về Quyền Trẻ em và các Mục tiêu Phát triển Bền vững của Liên Hợp Quốc, đồng thời không được chịu sự chi phối của áp lực thương mại hoặc bất kỳ hình thức kiểm duyệt nào về tư tưởng, chính trị hay tôn giáo.
Thư viện trường học liên kết với các thư viện công cộng, thư viện giáo dục đại học và mạng lưới thông tin rộng lớn hơn, phù hợp với Tuyên ngôn Thư viện Công cộng IFLA-UNESCO.
Thư viện trường học là một môi trường học tập chung, nơi cán bộ thư viện trường học giảng dạy và hợp tác với cộng đồng nhà trường để:
- bảo đảm hoạt động giảng dạy và hướng dẫn chuyên môn cho tất cả người học với tư cách là chuyên gia thư viện trường học có trình độ;
- hỗ trợ và nâng cao các mục tiêu giáo dục được xác định trong sứ mệnh và chương trình giảng dạy của nhà trường;
- bảo đảm một môi trường học tập an toàn cho tất cả người học, nơi hành trình tìm kiếm tri thức của họ được tôn trọng và hỗ trợ, đồng thời thông tin cá nhân của họ được bảo vệ;
- tuyển chọn, tổ chức và sử dụng nhiều loại nguồn tài nguyên học tập phù hợp và đáp ứng nhu cầu, năng lực của tất cả người học; các trò chơi giáo dục và chiến lược giảng dạy; đồng thời giúp người học tiếp xúc với những ý tưởng và quan điểm đa dạng, các kích thích, cơ hội, trải nghiệm, nguồn tài nguyên và công cụ khác nhau;
- đồng thiết kế những trải nghiệm học tập dựa trên tìm tòi và khám phá một cách chủ động trong cả không gian vật lý và không gian ảo;
- khuyến khích việc đọc độc lập nhằm phục vụ tri thức, sự hiểu biết, trí tưởng tượng và niềm vui;
- kích thích và nâng cao năng lực đọc hiểu cũng như niềm yêu thích đọc sách thông qua nhiều loại nguồn tài nguyên và chiến lược khác nhau, bao gồm đọc thành tiếng ở mọi lứa tuổi, đọc chung và đọc tự nguyện theo sở thích trong suốt cả năm;
- cung cấp các dịch vụ và hoạt động trong suốt ngày học và cả ngoài giờ học;
- hướng dẫn người học trở thành những người sử dụng và sáng tạo thông tin, tri thức có đạo đức và trách nhiệm, bao gồm phát triển những kỹ năng và nhiều dạng năng lực đọc viết, hiểu biết cần thiết để sử dụng các công nghệ hiện tại và mới nổi;
- khuyến khích người học hình thành thói quen sử dụng thư viện trong suốt cuộc đời;
- tổ chức các hoạt động học tập nhằm khuyến khích nhận thức và sự nhạy cảm về văn hóa và xã hội;
- hỗ trợ và nâng cao các mục tiêu văn hóa và xã hội, phối hợp với cộng đồng địa phương;
- thúc đẩy sự tham gia của toàn thể cộng đồng nhà trường và các thành phần bên ngoài nhà trường vào hoạt động của thư viện trường học;
- áp dụng và bảo vệ các khái niệm về tự do trí tuệ và quyền tiếp cận thông tin, coi đây là những yếu tố thiết yếu để trở thành công dân có hiệu quả, có trách nhiệm và tham gia vào một nền dân chủ;
- tạo điều kiện cho giáo viên và nhân viên có cơ hội học tập và phát triển chuyên môn, đặc biệt liên quan đến các nguồn tài nguyên và công nghệ mới, chương trình giảng dạy và các chiến lược giảng dạy;
- thường xuyên xem xét và đổi mới toàn bộ các mục tiêu và hoạt động của chương trình thư viện trường học;
- khắc phục khoảng cách số và các hình thức loại trừ khác.
Chương trình thư viện trường học thực hiện các mục tiêu này bằng cách:
- xây dựng các chính sách và chương trình giảng dạy công bằng;
- lựa chọn, bổ sung và xử lý các nguồn tài nguyên và công nghệ chất lượng cao;
- cung cấp quyền tiếp cận về mặt vật lý và trí tuệ đối với các nguồn thông tin đa dạng;
- cung cấp các môi trường học tập vật lý và ảo có tính tham gia;
- tuyển dụng đội ngũ chuyên môn thư viện trường học có trình độ và nhân viên nghiệp vụ được đào tạo.
Kinh phí, Pháp luật và Mạng lưới
Chương trình thư viện trường học là một thành phần thiết yếu của mọi chiến lược giáo dục dài hạn, bao gồm phát triển nhiều dạng năng lực đọc viết và hiểu biết, cung cấp và sáng tạo thông tin, cũng như phát triển kinh tế, xã hội và văn hóa.
Các cơ quan chức năng ở cấp địa phương, khu vực và quốc gia có trách nhiệm hỗ trợ các chương trình thư viện trường học thông qua những luật pháp và chính sách cụ thể, bảo đảm nguồn kinh phí đầy đủ và bền vững cho đội ngũ chuyên môn thư viện trường học có trình độ, tài liệu, công nghệ, cơ sở vật chất và hoạt động học tập, phát triển chuyên môn suốt đời.
Chương trình thư viện trường học phải được cung cấp miễn phí cho học sinh, cán bộ và nhân viên nhà trường, phụ huynh, cũng như cộng đồng địa phương khi cơ sở thư viện được chia sẻ hoặc vận hành chung.
Chương trình thư viện trường học là một đối tác thiết yếu trong các mạng lưới thư viện và thông tin ở cấp địa phương, khu vực, quốc gia và quốc tế.
Khi thư viện trường học chia sẻ cơ sở vật chất và/hoặc nguồn tài nguyên với một loại hình thư viện khác, chẳng hạn như thư viện công cộng, những mục tiêu riêng biệt của thư viện trường học phải được công nhận và duy trì thông qua một mối quan hệ hợp tác tích cực với một chuyên gia thư viện trường học có trình độ.
Vận hành và Quản lý, bao gồm Đội ngũ Nhân viên Thư viện Chuyên môn có Trình độ
Để bảo đảm hoạt động hiệu quả và có trách nhiệm, đồng thời xem xét vai trò của thư viện trường học như một không gian học tập của toàn trường, ban lãnh đạo nhà trường phải:
- đưa trọng tâm toàn trường và chuyên môn của cán bộ thư viện trường học vào chiến lược quản lý của nhà trường;
- cung cấp sự hỗ trợ hành chính cho thư viện trường học nhằm hiện thực hóa đầy đủ lợi ích của chương trình thư viện trường học cho tất cả người học;
- bảo đảm thư viện trường học có thể tiếp cận đối với tất cả thành viên của cộng đồng nhà trường và hoạt động trong bối cảnh của cộng đồng địa phương cũng như cộng đồng toàn cầu;
- giới thiệu rõ chương trình thư viện trường học trong tài liệu giới thiệu nhà trường và trên website của trường;
- đưa vào các chính sách về dịch vụ thư viện trường học những nội dung phù hợp với mục tiêu, ưu tiên và dịch vụ của chương trình giảng dạy nhà trường cũng như lợi ích của cộng đồng nhà trường.
Thư viện trường học phải:
- có các chính sách được ban lãnh đạo nhà trường phê duyệt về phát triển nguồn tài nguyên học tập và quyền tự do tiếp cận thông tin;
- được tổ chức và duy trì theo các tiêu chuẩn chuyên môn;
- hợp tác với giáo viên, lãnh đạo cấp cao của nhà trường, cán bộ quản lý, phụ huynh, các cán bộ thư viện và chuyên gia thông tin khác, cũng như các nhóm cộng đồng;
- sử dụng một quy trình liên tục về giám sát, đánh giá và trách nhiệm giải trình, trong đó dữ liệu được thảo luận và chia sẻ với nhà trường, các thành viên cộng đồng địa phương và các bên liên quan.
Cán bộ thư viện trường học là một nhân viên có trình độ chuyên môn và có động lực, chịu trách nhiệm lập kế hoạch và quản lý chương trình thư viện trường học với tư cách là chuyên gia thông tin; tận tâm hợp tác với tất cả thành viên của cộng đồng nhà trường và duy trì liên hệ với thư viện công cộng cùng các thành phần khác trong cộng đồng rộng lớn hơn.
Cán bộ thư viện trường học nên là thành viên của một hiệp hội thư viện phù hợp.
Cán bộ thư viện trường học cần được hỗ trợ trong công việc thường nhật bởi đội ngũ nhân viên nghiệp vụ đầy đủ, được đào tạo về các quy trình thư viện trường học; đồng thời có thể nhận được sự hỗ trợ của những tình nguyện viên được đào tạo tốt, phù hợp với các chính sách của nhà trường.
Trình độ chuyên môn và vai trò của cán bộ thư viện trường học cũng như nhân viên nghiệp vụ sẽ thay đổi tùy theo ngân sách, chương trình giảng dạy và phương pháp giảng dạy của nhà trường, trong khuôn khổ pháp lý và tài chính ở cấp địa phương, khu vực và quốc gia.
Trong mạng lưới thông tin hiện đại, các chuyên gia thư viện trường học có trình độ phải là những nhà lãnh đạo tốt, có năng lực lập kế hoạch và giảng dạy các năng lực đọc viết, hiểu biết và năng lực số đang không ngừng phát triển; có khả năng vận hành và quản lý cơ sở vật chất cũng như chương trình thư viện trường học; đồng thời có trách nhiệm với học sinh và giáo viên, với toàn thể cộng đồng nhà trường và cộng đồng địa phương trong các hoạt động hợp tác.
Thúc đẩy và Phổ biến Tuyên ngôn
Mọi trẻ em đều xứng đáng được hưởng những lợi ích của một chương trình thư viện trường học như được mô tả trong Tuyên ngôn này, nhằm hỗ trợ Mục tiêu Phát triển Bền vững số 4 (SDG #4) của Liên Hợp Quốc:
“Bảo đảm nền giáo dục có chất lượng, công bằng và toàn diện, đồng thời thúc đẩy các cơ hội học tập suốt đời cho tất cả mọi người.”³
Quyền tiếp cận thông tin (chỉ tiêu SDG 16.10), văn hóa (chỉ tiêu 11.4) và công nghệ thông tin và truyền thông — ICT (các chỉ tiêu 5b, 9c và 17.8), như được Liên Hợp Quốc nêu ra và IFLA xác nhận, phải được bảo đảm cho toàn thể cộng đồng nhà trường.
Các chính phủ, thông qua các Bộ và cơ quan chịu trách nhiệm về giáo dục, được khuyến nghị xây dựng các chiến lược, chính sách, kế hoạch và cơ chế rà soát thường xuyên nhằm triển khai các nguyên tắc của Tuyên ngôn này.
Hiệu trưởng các trường học và hội đồng quản trị nhà trường ở địa phương được khuyến khích đưa Tuyên ngôn này vào các văn bản chiến lược của mình nhằm giúp học sinh trở thành những công dân có trách nhiệm.
Được phê chuẩn tại Kỳ họp thứ 13 của Hội đồng Liên chính phủ UNESCO IFAP, tháng 4 năm 2025.
Chú thích
1. Chương trình thư viện trường học (School library programme): Một hệ thống toàn diện, được hoạch định về các hoạt động dạy và học nhằm phát triển cho học sinh những kỹ năng về hiểu biết truyền thông và thông tin, kỹ năng nghiên cứu và tìm tòi, sự tham gia vào hoạt động đọc, kỹ năng số và các năng lực khác liên quan đến đọc viết, hiểu biết cũng như chương trình giảng dạy.
2. Thư viện trường học (School library): Một không gian học tập vật lý và kỹ thuật số nằm trong một trường tiểu học hoặc trung học công lập hay tư thục, phục vụ nhu cầu thông tin của học sinh và nhu cầu về chương trình giảng dạy của giáo viên và nhân viên nhà trường.
Thư viện trường học cung cấp một bộ sưu tập các tài liệu giáo dục phù hợp với các cấp lớp của nhà trường. Thư viện trường học do một cán bộ thư viện trường học quản lý, người chuyên tâm thúc đẩy sự phát triển nhận thức, cá nhân, xã hội và văn hóa của học sinh và giáo viên thông qua các hoạt động và dịch vụ liên quan đến đọc, tìm tòi và nghiên cứu.
Thư viện trường học được biết đến dưới nhiều tên gọi khác nhau, chẳng hạn như: trung tâm thư viện truyền thông trường học, trung tâm tư liệu và thông tin, trung tâm tài nguyên thư viện, hoặc không gian học tập chung của thư viện (library learning commons).
3. SDG 4: “Bảo đảm nền giáo dục có chất lượng, công bằng và toàn diện, đồng thời thúc đẩy các cơ hội học tập suốt đời cho tất cả mọi người.”
Đoạn trên dùng AI dịch.
Xem văn bản gốc tại website IFLA.